Tác hại của việc dùng đồ vệ sinh không đúng cách

Đời sống gia đình là trọng tâm đời sống hàng ngày của đại đa số người, và nhà ở cũng là môi trường sống mỗi người tiếp xúc thường xuyên nhất. Để giữ nhà sạch sẽ và sức khỏe cá nhân, dùng đủ loại đồ vệ sinh (như xà phòng, chất sát khuẩn, thuốc tẩy, chất thơm, chất đánh bóng, chất thông bồn và ống nước, v.v.) để dọn môi trường bẩn trong nhà, hầu như là việc không tránh khỏi. Tuy đồ vệ sinh gia dụng có sự cần thiết khi dùng, nhưng nếu dùng không đúng hoặc chọn sản phẩm kém, thì có thể gây hại sức khỏe cấp tính hoặc mãn tính cho cơ thể, đặc biệt trẻ nhỏ và người già thường ở nhà. Lấy Mỹ làm ví dụ, trong các ca ngộ độc báo về trung tâm độc chất toàn quốc, khoảng 10% liên quan đến đồ vệ sinh gia dụng, và hơn nửa số đó là trẻ dưới 6 tuổi. Số liệu thống kê trước đây của trung tâm độc chất trong nước, dù tỷ lệ hơi thấp hơn, về cơ bản cũng thấy tình trạng tương tự.

Ảnh hưởng có thể có của đồ vệ sinh gia dụng đối với sức khỏe khác nhau tùy đặc tính từng chất; trong đó axit mạnh hoặc kiềm mạnh dùng thông ống bồn và ống nước gây hại lớn nhất, tiếp đến là chất tẩy có tính oxy hóa mạnh (như cresol, chất hoạt động bề mặt cation), hoặc thuốc tẩy và nước amoniac có độ bay hơi cao hơn. Về phần cấp tính, đồ vệ sinh gia dụng có thể gây kích ứng da, dị ứng hoặc bỏng hóa chất; ở mắt, có thể gây kích ứng, viêm kết mạc hoặc bỏng hóa chất; ở đường hô hấp, có thể gây triệu chứng kích ứng, dị ứng, hen, thậm chí viêm phổi, và có thể vì tác dụng kích ứng mà chóng mặt, đau đầu; nếu lỡ uống nhầm, có thể gây buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy, thậm chí xuất huyết hoặc thủng đường tiêu hóa. Về phần mãn tính, đồ vệ sinh gia dụng ngoài việc có thể gây tổn thương mãn tính cho da, mắt và đường hô hấp, với các triệu chứng như viêm da, hen, còn có thể can thiệp nội tiết, thậm chí tăng nguy cơ ung thư. Bài này, bằng cách giới thiệu ngắn các thành phần trong đồ vệ sinh gia dụng có thể tăng nguy cơ ung thư dưới đây, mong giúp độc giả tự bảo vệ, để nhà ở trở thành môi trường sống an toàn hơn.

1. Formaldehyde: Formaldehyde là hóa chất công nghiệp không màu, có mùi kích ứng mạnh, thường dùng, được dùng rộng rãi trong sản xuất vật liệu xây dựng và nội thất. Ngoài ra formaldehyde còn được dùng sản xuất keo và chất dính, và làm sơn hoặc formalin. Trong đồ vệ sinh trong nhà, formaldehyde có thể có trong một số sơn bóng, chất tẩy xe, sáp xe, sơn và sản phẩm liên quan; các tấm gỗ tổng hợp, ván dăm, ván ép gỗ cứng và ván sợi mật độ trung bình cũng phần lớn chứa nhựa formaldehyde. Formaldehyde bay hơi cao, nên tác hại chính với cơ thể là tổn thương đường hô hấp; nói chung ở nồng độ 0,1 ppm hoặc cao hơn đã có thể gây ngứa mắt, chảy nước mắt, rát, đau họng, ho, khó thở, kích phát hen, thậm chí các triệu chứng nặng hơn. Ngoài tác dụng kích ứng mắt, đường hô hấp và da, formaldehyde còn là chất gây ung thư nhóm 1 do Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) công nhận, tức chất xác định gây ung thư ở người, nên trong môi trường nhà cần đặc biệt thận trọng với việc tiếp xúc formaldehyde quá mức. Formaldehyde hiện được phát hiện liên quan đến ung thư khoang mũi, vòm họng, xoang, và bệnh bạch cầu; ngoài ra cũng có thể liên quan đến ung thư phổi, miệng, họng, tụy và não, nhưng bằng chứng vẫn chưa đủ.
Ngoài đồ vệ sinh có thể chứa formaldehyde, một số sữa rửa tay và chất tẩy máy rửa bát tự động có thể chứa quaternium-5, và quaternium-15 dùng làm chất bảo quản trong công thức mỹ phẩm, dưỡng da, mực và sơn, cũng có thể phóng thích formaldehyde, gây hại sức khỏe.

2. Axit sulfuric: Axit sulfuric trong gia đình thường được dùng làm chất thông ống bồn, có tính kích ứng và ăn mòn mạnh, nên khi lỡ tiếp xúc quá mức có thể gây triệu chứng ngộ độc tương tự formaldehyde, hoặc nặng hơn formaldehyde (như ăn mòn mắt, phù phổi, hoặc tử vong). Ngoài triệu chứng ngộ độc cấp, việc axit sulfuric có thể gây ung thư cũng là vấn đề đáng coi trọng. Theo tài liệu tổng luận của IARC, khói sương chứa axit vô cơ mạnh như axit sulfuric, trong các tiếp xúc nghề nghiệp khác nhau (như sản xuất phân lân, isopropanol, ethanol, axit sulfuric, axit nitric và ắc quy chì) được phát hiện có tương quan thuận với ung thư, nên IARC xếp tiếp xúc nghề nghiệp liên quan vào chất gây ung thư nhóm 1, ngoài ung thư họng và phổi, cũng có thể liên quan ung thư khoang mũi và xoang. Vì vậy người tiêu dùng ngoài việc hết sức tránh dùng sản phẩm vệ sinh gia dụng chứa axit sulfuric trong nhà, khi dùng cũng nhất định phải nhớ dùng xong rời khỏi hiện trường ngay, và sau khi thông ống, vệ sinh nhà tắm hãy để phòng tắm thông thoáng đủ, để giảm khói sương axit sulfuric còn sót trong nhà.

3. Silic dioxide (thạch anh, crystalline silica): Silic dioxide có thể có trong nhiều đồ vệ sinh và sơn. Theo các nghiên cứu trước đây trên thợ mỏ và lao động khác (như sản xuất gốm, ngành đá, sản xuất gạch chịu lửa), tiếp xúc nghề nghiệp lâu dài (hít) bụi silic dioxide có tương quan thuận rõ với bệnh bụi phổi silic và ung thư phổi, và tiếp xúc nghề nghiệp với silic dioxide cũng được IARC xếp là chất gây ung thư xác định ở người (chất gây ung thư nhóm 1 ở người). Dù lượng tiếp xúc silic dioxide từ đồ vệ sinh gia dụng, dù lâu dài, lẽ ra cũng không đủ để gây bệnh bụi phổi silic hoặc ung thư phổi, nhưng khi chọn và dùng đồ vệ sinh liên quan nếu chú ý hơn, có thể giảm việc cơ thể tiếp xúc không cần thiết với chất có hại.

4. Nitrosamine: Một số chất tẩy đa năng có thể chứa chất tạo bọt như diethanolamine (DEA) hoặc triethanolamine (TEA); ngoài ra một số sơn bóng nội thất và sáp xe chứa morpholine. Nếu các hợp chất này tiếp xúc với nitrit có thể dùng làm chất bảo quản hoặc ẩn trong một số sản phẩm (như nước két nước), sẽ sinh nitrosamine (như N-Nitrosodiethylamine). Nitrosamine hiện được IARC xếp là chất gây ung thư nhóm 2A, tức xác định gây ung thư ở động vật, rất có thể gây ung thư ở người. Nitrosamine đã biết liên quan ung thư dạ dày ở người, và có thể liên quan ung thư thực quản hoặc gan.

5. Tetrachloroethylene (perchloroethylene): Tetrachloroethylene trước đây thường được dùng làm dung môi giặt khô, ngoài ra cũng có thể dùng làm dung môi tẩy dầu. Tiếp xúc cấp với lượng lớn tetrachloroethylene có thể gây kích ứng da và niêm mạc, buồn nôn, đau đầu, chóng mặt, đỏ mặt, tổn thương gan thận, run tay chân, mất ý thức, thậm chí triệu chứng ngộ độc nặng hơn. Tiếp xúc mãn tính với tetrachloroethylene được cho là rất có thể dẫn đến nhiều loại ung thư ở người, gồm ung thư thực quản, họng, phổi, cổ tử cung, vú, trực tràng, gan, bệnh bạch cầu và lymphoma đều có thể liên quan. IARC hiện xếp cả tetrachloroethylene và hóa chất tương tự trichloroethylene vào nhóm 2A, chất gây ung thư ở người.

6. Viên naphtalen (naphthalene, tục gọi viên long não) dùng chống côn trùng tủ bếp hoặc khử mùi nhà tắm, và para-dichlorobenzene chống côn trùng, được IARC xếp là chất gây ung thư nhóm 2B, tức rất có thể gây ung thư ở động vật, có thể gây ung thư ở người. Trong đó naphtalen trong thí nghiệm động vật được phát hiện có thể liên quan u sợi thần kinh tế bào biểu mô khứu giác ở chuột cống, u tuyến khoang mũi, u tuyến phổi ở chuột nhắt (chủ yếu chuột cái); còn para-dichlorobenzene được phát hiện có thể liên quan tăng tỷ lệ u gan và thận. Vì vậy trong nhà ngoài việc hết sức giữ môi trường sạch, khi dùng đồ chống côn trùng cũng có thể cân nhắc dùng đồ thay thế thiên nhiên, như cây hoặc tinh dầu thực vật.

Ngoài khả năng gây ung thư, naphtalen đối với người thiếu enzyme G6PD (tục gọi bệnh đậu tằm) có thể gây tan máu và methaemoglobin huyết, dẫn đến da tím tái và mô thiếu oxy, nên nhà có người bệnh đậu tằm nên tránh dùng viên naphtalen. Còn dichlorobenzene nếu tiếp xúc quá mức có thể gây độc gan thận, nên dù độc tính cấp không cao, vẫn nên dùng thận trọng.

7. Hormone môi trường: Chất hoạt động bề mặt không ion “alkylphenol ethoxylates” (ví dụ nonylphenol ethoxylate) trước đây thường được thêm vào đồ vệ sinh, có tác dụng hormone môi trường; dù tác dụng không mạnh, nhưng khi nồng độ quá cao vẫn có thể tạo trên cơ thể tác dụng giống hormone nữ, và có thể vì thế can thiệp sự tiết hormone, dẫn đến vô sinh hoặc ở người nhạy với hormone nữ làm tăng nguy cơ ung thư vú. Alkylphenol ethoxylates dù không phải chất gây ung thư do IARC xếp, nhưng vì các hợp chất này (ví dụ nonylphenol ethoxylate và chất chuyển hóa nonylphenol) có thể có ảnh hưởng đáng kể đến sinh vật môi trường và hệ nội tiết người — đặc biệt cái trước — nên EU năm 2003 quy định trong chất tẩy công nghiệp và dân dụng, mỹ phẩm và sản phẩm cùng loại, hàm lượng nonylphenol và nonylphenol ethoxylate đều không được vượt 0,1%. Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan năm 2007 cũng công bố trong chất tẩy dùng cho thực phẩm, nồng độ cả hai không được vượt 0,1%; và từ ngày 1 tháng 1 năm 2008, Cơ quan Bảo vệ môi trường cũng cấm dùng nonylphenol ethoxylate để sản xuất chất tẩy gia dụng.
Đồ vệ sinh chứa alkylphenol ethoxylates đôi khi cũng có thể lẫn 1,4-dioxane. 1,4-Dioxane có tính kích ứng đường hô hấp và niêm mạc, cũng có tác dụng hormone môi trường, và là chất nghi gây ung thư (IARC xếp nhóm 2B, tức có thể gây ung thư ở người). Trong thí nghiệm động vật, 1,4-dioxane được phát hiện liên quan u tuyến gan, ung thư gan, u túi mật, u khoang mũi, u tuyến vú, và u trung biểu mô phúc mạc (peritoneal mesothelioma).
Ngoài alkylphenol ethoxylates, các phthalate — thường dùng làm chất hóa dẻo, và có thể có trong một số keo dán, bút xóa, sơn, lớp phủ, chất tẩy, và đồ dùng cá nhân như nước hoa — cũng là hormone môi trường được biết rộng, và năm 2011 từng vì làm nhiễm thực phẩm gây sự cố an toàn thực phẩm quy mô lớn trong nước. Độc tính cấp của phthalate rất thấp, nhưng theo nghiên cứu hiện có, các hợp chất này chủ yếu ảnh hưởng động vật đực và trẻ trai sơ sinh, nhỏ, và có thể liên quan dị ứng ở trẻ, phát triển bất thường cơ quan sinh dục bé trai, phát triển đặc điểm nam, trẻ nhẹ cân, béo phì và ung thư vú, và liên quan u gan và tinh hoàn ở động vật. Phthalate theo phân loại của IARC thuộc chất gây ung thư nhóm 2B, tức có dữ liệu gây ung thư đầy đủ ở động vật, nhưng không có bằng chứng gây ung thư ở người.

8. Ortho-phenylphenol và các muối liên quan (như sodium ortho-phenylphenol): Ortho-phenylphenol có trong một số chất thơm không khí và chất sát khuẩn; khi tiếp xúc liều cao có thể gây kích ứng cho cơ thể; ngoài ra tiếp xúc mãn tính trong thí nghiệm động vật có thể dẫn đến độc sinh sản và ung thư (ung thư bàng quang). Tuy nhiên ortho-phenylphenol hiện không có bất kỳ dữ liệu gây ung thư ở người nào, dù ở động vật tính gây ung thư cũng chưa đầy đủ, nên IARC xếp ortho-phenylphenol vào chất gây ung thư nhóm 3, tức có thể gây ung thư ở động vật, nhưng không thể xếp là chất gây ung thư ở người.

9. Axit nitrilotriacetic và các muối của nó: Axit nitrilotriacetic và muối (như trisodium nitrilotriacetate) có thể được thêm vào một số đồ vệ sinh phòng tắm. Khi tiếp xúc quá mức, các hợp chất này có thể gây tác dụng kích ứng cho cơ thể; ngoài ra trong thí nghiệm động vật, axit nitrilotriacetic và muối có thể gây u tuyến ống thận và ung thư, ung thư biểu mô chuyển tiếp bàng quang (transitional cell carcinoma) và ung thư biểu mô vảy (squamous cell carcinoma), u gan, u tế bào ưa crôm tuyến thượng thận (pheochromocytoma), và u tế bào máu; tuy nhiên hiện không có dữ liệu nghiên cứu liên quan gây ung thư ở người, vì vậy IARC hiện xếp axit nitrilotriacetic và muối vào chất gây ung thư nhóm 2B ở người.

10. Chất màu: Một số chất màu thêm vào chất tẩy và khử mùi nhà tắm, như Acid Blue 9 (Brilliant Blue, diammonium salt), trong thí nghiệm động vật được phát hiện liên quan sarcoma sợi (fibrosarcoma), nhưng hiện không có bằng chứng các chất này gây ung thư ở người, và IARC cũng xếp chúng vào chất gây ung thư nhóm 3, nên nếu lỡ tiếp xúc thì không cần lo quá.

Dù trong đồ vệ sinh gia dụng có thể ẩn nhiều chất gây ung thư xác định hoặc có thể ở người, nhưng vì hàm lượng phần lớn không cao, và cơ thể không tiếp xúc lâu dài mỗi ngày, nên độc tố liên quan làm tăng nguy cơ ung thư của cơ thể lẽ ra rất hạn chế. Tuy nhiên nếu chọn được sản phẩm an toàn hơn (ví dụ sản phẩm thiên nhiên, sản phẩm hợp quy có ghi rõ, sản phẩm không phải axit mạnh hoặc kiềm mạnh), và dùng đúng theo hướng dẫn trên nhãn, thì có thể đưa rủi ro xuống thấp hơn nữa. Tất nhiên cách quan trọng nhất để giữ nhà sạch và giảm dùng đồ vệ sinh gia dụng vẫn là siêng quét dọn và dọn môi trường sống, thì mới không chứa bẩn. Ngoài ra khi chọn đồ vệ sinh gia dụng, nếu chọn được sản phẩm thân thiện hơn với môi trường (như quảng cáo phân hủy sinh học trong vài ngày, ít lân và là sản phẩm thực vật chứ không phải chế từ dầu mỏ), cũng có thể giảm ảnh hưởng bất lợi mà việc thải đồ vệ sinh ra môi trường có thể gây cho cả hệ sinh thái (như tác dụng hormone môi trường).